شيشه‌گرى و بلورسازى به اوج خود رسيد . برنزكارى فاطميان نيز ملهم از هنر شرقى ، همچنان رواج داشت . اشياى تجملى به‌دست آمده از اين عصر به ويژه پيكره‌هاى حيوانى و انسانى و يا ظروف مايعات و بخورسوزها ، آشكارا تأثير هنر اواخر ساسانى و صدر اسلام را در خود دارد . در كنار تصاوير حيوانى و نباتى ، تزيين‌كارى با خط كوفى نيز متداول بود . عالىترين تجلّى تغييرات هنرى ، تبديل خط كوفى به خط نسخ در اوخر عصر فاطمى است . « 1 » دو . معمارى ساخت شهرهاى متعدد در مغرب و مصر توسط خلفاى فاطمى بيانگر اهتمام آنها به شهرسازى و سياست توسعه شهرى است . نخستين شهرى كه فاطميان در تونس ساختند ، شهر مهديه اولين پايتخت آنها بود ؛ شهرى شكوهمند كه بيشتر نمادها و نشان‌هاى معمارى اموى و عباسى را در خود داشت ، هرچند به دليل تخريب بسيار و بازسازىهاى متعدد در ادوار مختلف تاريخى اظهارنظر قطعى دربارهء نوع معمارى آن دشوار است . شهر منصوريه ، دومين شهر و پايتخت نوبنياد فاطميان در مغرب اسلامى است . ساخت كاخ‌هاى مجللى چون قصر أشير ( 326 ق ) و قلعه بنىحماد در مركز الجزاير ( 389 ق ) نشان‌دهنده توان هنرى فاطميان است . عمارت‌هاى زيبا و اجزاى عظيم سلطنتى و بخش‌هاى رفاهى چون گرمابه و بازارهاى زيبا ، باغ‌هاى به‌هم متصل و قصرهاى بديع بر فضاى پر تنعم قلعهء بنىحماد افزوده است . شايان ذكر است عمده بناهاى شمال آفريقا نمونه‌هاى برجسته‌اى از تلفيق معمارى بومى منطقه و عناصر بناسازى اسلامى است كه از ساير سرزمين‌هاى خلافت شرقى برگرفته بود ؛ هرچند هنوز جستارهاى تاريخى در باره ارزش‌هاى زيباشناختى آنها كامل نيست . بىترديد فتح مصر و انتقال مركزيت قدرت سياسى و فرهنگى سرلوحه بسيارى از تحولات فرهنگى و تمدنى در عصر فاطميان شد . يكى از بهترين نمونه‌هاى شهرسازى فاطميان در مصر ، بناى شهر قاهره در نزديكى فسطاط ، پايتخت اسلامى مصر است ؛ « 2 » چراكه مىتوان در آن همه

--> ( 1 ) . حسن ابراهيم حسن ، تاريخ الاسلام السياسى و الدينى و الاجتماعى ، ج 3 ، ص 393 و 394 . ( 2 ) . اين شهر توسط جوهر صقلى ( سيسيلى ) بنا گرديد . براى آگاهى از چگونگى ساخت شهر قاهرة المعزيه‌بنگريد به : ابن ظافر ، اخبار الدول المنقطعة ، ص 23 ؛ ابن جوزى ، المنتظم فى تاريخ الملوك و الامم ، ج 7 ، ص 82 ؛ ناصر خسرو قباديانى ، سفرنامه ، ص 77 ؛ مقريزى ، اتعاظ الحنفا بأخبار الائمة الفاطميين الخلفا ، ج 1 ، ص 111 و 112 ؛ حسن ابراهيم حسن ، تاريخ جوهر الصقلى قائد المعزّ لدين الله الفاطمى ، ج 3 ، ص 411 .